Ảnh minh họa

Sau thiệt hại hàng tỉ đồng từ Đề án Tin học hóa quản lý hành chính nhà nước giai đoạn 2001-2005 (gọi tắt là Đề án 112), câu hỏi mà dư luận đặt ra là trách nhiệm thuộc về ai. Đây có phải là bài học kinh nghiệm cho các đề án tương tự cũng như các chương trình quốc gia? Dưới đây là ý kiến của 3 nhà khoa học làm rõ hơn về những câu hỏi đặt ra.

TSKH Nguyễn Quang A: Việc gì cũng phải có nhạc trưởng

TSKH Nguyễn Quang A cho rằng sở dĩ Đề án 112 thất bại là do hai nguyên nhân chính, đó là sai ngay từ khi ra đề và không có tổng chỉ huy đủ quyền lực. Ông khẳng định bất kể một công việc từ nhỏ đến phức tạp đều cần phải có một nhạc trưởng.

Đề án 112 không có một tổng chỉ huy có quyền quyết định tối cao cho toàn bộ quá trình thực hiện, mà tốt nhất trong trường hợp này là Thủ tướng.

Kinh nghiệm trên thế giới từ 40 năm qua cho thấy, ở đâu thực hiện việc tin học hóa mà người lãnh đạo cao nhất không trực tiếp chỉ đạo thì ở đó chắc chắn đem tiền đổ sông đổ biển.

Đề án 112 đã không tránh khỏi quy luật này. Bởi việc cải tổ cả hệ thống hành chính, bởi hàng trăm, hàng ngàn thủ tục, quy trình, từ việc đơn giản nhất như cấp chứng minh nhân dân, khai sinh, khai tử, đến cấp phép đầu tư... là việc trước tiên phải làm.

Theo TS Quang A, tốt nhất trước khi tiến hành thực hiện một dự án tin học hóa hoạt động của cơ quan Nhà nước thì phải thuê người (công ty) rà soát lại toàn bộ quá trình thủ tục pháp lý của mọi ngành, mọi cấp. Về thất bại của Đề án 112, theo ông Quang A là những người chủ trì đề án đã không biết rõ việc gì phải làm trước, việc gì phải làm sau.

Thêm kinh nghiệm quý báu từ bang Victoria (Úc), toàn bộ kinh phí đầu tư cho hệ thống tin học hóa cơ quan công quyền ở địa phương này đều do các doanh nghiệp bỏ vốn và nhà nước không mất một xu. Sau đó, các doanh nghiệp này chỉ mất 5-7 năm để thu hồi vốn từ phí dịch vụ hành chính công, với giá một vài cent cho một thủ tục hành chính.

GS-TSKH Phan Đình Diệu: Nếu họ lắng nghe tôi

Chỉ vài ngày sau khi Đề án 112 được phê duyệt, GS-TSKH Phan Đình Diệu đã có thư góp ý gửi nguyên Thủ tướng Phan Văn Khải (2/8/2001). Trong bức thư góp ý này, ông Diệu đã kiến nghị với nguyên Thủ tướng Phan Văn Khải một số điểm cần lưu ý để đề án tránh thất bại.

Bên cạnh đó, GS Phan Đình Diệu cũng đề xuất cần thiết phải có một cuộc họp, với sự tham gia của các nhà chuyên môn ở nhiều lĩnh vực để rút ra việc gì làm trước, việc gì làm sau.

Ông nói: “Tôi nghĩ rằng việc này sẽ tránh được Đề án 112 rơi vào tình cảnh đầu voi đuôi chuột. Có điều, ý kiến đóng góp của tôi đã không được những người trực tiếp thực hiện đề án lắng nghe”.

Theo GS Phan Đình Diệu, nội dung đề án chuẩn bị sơ sài, không đủ luận cứ khoa học, các khái niệm có nhiều nhầm lẫn và cách thể hiện chưa thực sự nghiêm túc. Ông Diệu cho rằng để đề án không thất bại, trước tiên cần xác định được nội dung thông tin phục vụ quản lý tin học hóa là gì và những bài toán nào phải giải là chủ yếu.

Đáng tiếc, trong dự án lại không hề đả động đến nghiên cứu này mà chỉ quan tâm đến việc đầu tư máy tính, phần mềm, mà đáng lẽ đây phải là công đoạn gần cuối. “Đây là việc dễ làm và có tiền nên những người thực hiện đề án muốn làm, còn việc đáng bỏ công sức vào thì họ lại không quan tâm” - GS Phan Đình Diệu nói.

PGS-TS Trần Đình Thiên: Làm dự án phải biết lắng nghe phản biện

PGS-TS Trần Đình Thiên cho rằng sự thất bại của Đề án 112 xuất phát từ chính nhận thức của chủ quan của những người trong cuộc và điều này cho thấy cần phải nhìn nhận lại toàn bộ quy trình của một dự án hiện nay.

Theo ông, toàn bộ quá trình thực hiện Đề án 112 đã mắc một sai lầm có tính quyết định đó là việc thẩm duyệt dự án không dựa trên những luận cứ khoa học, không dựa trên nguyên tắc công khai để cạnh tranh cũng như không đón nhận sự phản biện của xã hội. Trong quá trình thực hiện, đề án phải luôn mở để tiếp nhận phản biện xã hội bằng cách công khai, minh bạch.

“Chính từ cơ chế này, đề án mới không mắc nhiều sai lầm, cũng như tự điều chỉnh dần để tránh thất bại” - PGS-TS Trần Đình Thiên nói. Và theo ông Thiên, những sai lầm mà Đề án 112 gặp phải đã xuất hiện nhiều ở hàng loạt dự án đầu tư, trong đó có nguyên nhân chạy theo phong trào, bệnh thành tích của nhiều địa phương, bộ ngành.

PGS-TS Trần Đình Thiên nhấn mạnh, tầm quan trọng của vấn đề tin học hóa quản lý hành chính và làm sớm ngày nào có lợi ngày đó cho sự phát triển của nền kinh tế, xã hội. Nhưng một dự án không thành công như Đề án 112 và Thủ tướng đã ra quyết định dừng là hoàn toàn xác đáng, cần thiết.

Ông nhận định: “Đây là một tín hiệu tốt đẹp, để sau này những việc không bảo đảm lợi ích chung cho đất nước thì phải dừng lại ngay để không mắc thêm những sai lầm khác”.

Theo Thu Hà
Người lao động