Trong quá trình thực hiện nghiên cứu ở các nước trên thế giới, nhân viên điều tra của tổ chức Minh bạch Quốc tế (IT) đã yêu cầu các doanh nhân, học giả và quan chức chính phủ đánh giá tình hình xã hội nói chung và môi trường kinh doanh nói riêng tại đất nước họ. Kết quả của cuộc điều tra được sử dụng để đánh giá mức độ tham nhũng của quan chức dưới dạng chỉ số nhận thức tham nhũng (Corruption Perceptions Index), gọi tắt là CPI. Tuy nhiên, CPI không đánh giá trực tiếp tình hình tham nhũng trong khu vực kinh tế tư nhân. Chỉ số quan niệm về tham nhũng (CPI) của tổ chức TI có thang điểm từ 0 tới 10, trong đó nước nào đạt 10 điểm có nghĩa là minh bạch hay “ trong sạch” trong khi nước nào bị xếp càng thấp trong thang điểm này thì bị coi là có mức độ tham nhũng càng cao. Chẳng hạn năm nay 2006 Phần Lan đạt 9,6 điểm được coi là “trong sạch” hàng đầu thế giới trong hai năm liên tiếp. Trong khi đó Haiti, Iaraq đã vượt qua Bangladesh sau 3 năm đội sổ liên tục để dành vị trí cuối bảng với số điểm là 1,8. Báo cáo chỉ số CPI năm nay cho thấy rằng hơn 50% các nước đang phát triển có xếp hạng dưới 3 điểm trên 10. Báo cáo của TI năm 2006 đã liệt kê điểm của 163 nước trên toàn thế giới. Số liệu được tổng hợp từ 12 cuộc thăm dò khác nhau và 9 viện nghiên cứu độc lập trên toàn thế giới. Campuchia cũng đã được thu thập đủ số liệu để đưa vào bảng tính điểm.

Năm nay Transparency International (TI) cho Việt Nam 2,6 điểm tăng 0,2 điểm so với 2005 nhưng lại bị xếp hàng thứ 111 (năm 2005 là 107) trong tổng số 163 nước được khảo sát. Tức là trong vùng Đông Nam Á, Việt Nam chỉ “trong sạch” bằng Lào(2,6 điểm) và hơn Indonesia (2,4 điểm) và Campuchia (2,1 điểm) Myanmar(1,9 điểm).

Một chuyên gia phân tích gia vùng Đông Nam Á của TI cho hay trong khi Việt Nam đã đạt 2.6 điểm trong năm nay, tức là cao hơn năm 2005(2,4 điểm) khẳng định Việt Nam đang có những bước chuyển mình đáng kể trong công cuộc chống tham nhũng của chính phủ. Tuy nhiên có một số yếu tố khác không được đưa vào chỉ số CPI chẳng hạn các vụ xử về tội tham nhũng của các quan chức nhà nước gần đây mà đặc biệt trong vụ án của PMU 18 Bùi Tiến Dũng và thứ trưởng bộ Giao thông vận tải Nguyễn Việt Tiến hay như vụ tiêu cực đất đai ở Đồ Sơn - Hải phòng đã thể hiện ý chí chính trị của Chính phủ Việt Nam cam kết mạnh chống tham nhũng.

Chuyên gia phụ trách khu vực Đông Nam Á cũng nói rằng các số liệu và khảo sát TI thực hiện đối với Việt Nam dựa vào một số tổ chức như World Bank, ADB, UNDP tại Việt Nam và một số tổ chức nghiên cứu độc lập nằm ngoài Việt Nam và do đó không thể xem thang điểm này đã phản ánh toàn bộ quan niệm về tham nhũng tại Việt Nam và suy nghĩ trong giới doanh nhân hay trong người dân. Thế nhưng chỉ số tham nhũng CPI cũng chỉ đóng vai trò hướng dẫn về quan niệm hay cách nhìn nhận về thực trạng tham nhũng của một nước thể hiện ở việc người ta phải đút lót bao nhiêu tiền để có giành được các hợp đồng.

Qua bảng báo cáo chỉ số nhận thức tham nhũng toàn cầu năm nay cho thấy sự đi xuống thảm hại hay càng ngày càng kém trong sạch của một số nước như Brazil, Cuba, Israel, Jordan, Trinidad and Tobago, Tunisia và Hoa Kỳ.

Một số tín hiệu đáng mừng từ châu Á như Nhật Bản vượt qua Pháp, Mỹ đứng thứ 17 (với 7,6 điểm) so với năm 2005 là 7,0 điểm. Singapore vẫn đứng ở vị trí thứ 5 như năm 2005 nhưng đã cải thiện được điểm số (9,4 năm 2006 so với 9,2 năm 2005). Ấn Độ vượt từ vị trí thứ 88 năm 2005 lên vị trí 70 năm nay (3,3 điểm) và điều đáng nói là nước này đã vượt qua ngưỡng điểm 3.0, mức điểm được coi là tham nhũng còn tràn lan.

Tổ chức minh bạch quốc tế - Transparency International (TI) cho rằng thông thường các cơ quan chống tham nhũng phải do các nhà lập pháp bầu ra chứ không do chính phủ bổ nhiệm và các cơ quan này không nên thuộc bộ nào. Một ví dụ như Hàn Quốc đang có rất nhiều tiến bộ trong chiến dịch chống tham nhũng, thể hiện qua việc thành lập các cơ quan chống tham nhũng độc lập thì cũng có hạn chế bởi sau khi các cơ quan này hoàn tất công việc điều tra tham nhũng thì họ phải giao cho Bộ Tư Pháp tiếp quản để thi hành. Trong khi đó tại Hong Kong, nơi đạt 8.3 điểm và chỉ xếp sau Singapore tại Châu Á thì các cơ quan chống tham nhũng ngoài quyền điều tra còn có cả quyền truy tố. Các chuyên gia cho rằng mặc dù Nhật Bản, nước được xếp thứ 17 (7.6 điểm) thì chỉ số tham nhũng CPI không nói lên hết được mức độ tham nhũng tại nước này. Điều này thể hiện ở chỗ thị trường Nhật Bản khá bảo hộ cho công ty nội địa và dường như ít công ty nước ngoài giành được hợp đồng từ các công ty Nhật. Các chuyên gia cho rằng trong khi tham nhũng tại một số nơi như Nhật Bản diễn ra ở cấp độ khó đánh giá được thì chuyện các công ty Nhật hối lộ tại các nước trong đó có Việt Nam là chuyện thường gặp!/.

Tại một số nước được xếp hạng tích cực về tham nhũng, nhà chức trách giáo dục cho trẻ con từ khi còn trong nhà trẻ hay tiểu học về các bài học về tính trung thực và nền giáo dục tiên tiến luôn bồi bổ và đánh giá các em về ý thức đối với tính tiêu cực của nạn tham nhũng. Năm nay việc xã hội hóa công tác chống tham nhũng được đặt lên hàng đầu tại nhiều quốc gia, Câu khẩu hiệu được tổ chức minh bạch quốc tế đưa ra là: “Bạn nghĩ rằng mình không thể chống được tham nhũng – Xin hãy nghĩ lại” – Nguyên văn tiếng Anh “Think you can’t fight corruption? Think again”

H.Thanh Biên dịch và tổng hợp từ “2006 Corruption Perceptions Index” của Transparency International - 06/11/2006